‘U bent klaar met leven ‘ concludeert de arts tegen de 100-jarige Ans Dijkstra in de geruchtmakende tv-documentaire van de levenseindekliniek. De vrouw kan zich nog goed uitdrukken, geniet zichtbaar van een dagje uit in de roelstoelbus naar het strand maar verlangt toch naar het einde van haar leven. Haar lichaam is ‘op’. “Het zou fijn zijn als ik niet meer wakker word”. “Het is genoeg”.

We zien hoe op het moment van haar levenseinde de aanwezigen het glas heffen, mooie woorden uitspreken, waarna de vrouw vredig inslaapt. Op de bijeenkomst van het Spiritueel Cultureel Centrum op 13 september in de pastorie vertelt huisarts Adriaan van Es de ruim 50 aanwezigen over de toepassing van de wetgeving euthanasie in de praktijk en de ‘wringende situaties’ die hij als SCEN-arts soms meemaakt (de SCEN-arts beoordeelt als tweede arts over euthanasie-wens). Het blijft buitengewoon moeilijk om te beoordelen of sprake is van ‘ondraaglijk lijden’, een van de wettelijke criteria. “Soms vraag ik me af of het wel zo slecht is met de betrokkene die euthanasie wenst.” Ook in het ziekenhuis Meander kunnen zich indringende levens- en zin vragen voordoen.

“Het vraagt gevoeligheid om die te horen “ aldus Marijke van de Pol, geestelijke verzorgen in het ziekenhuis. “Op die vragen zijn geen antwoorden, de vragen kunnen wel worden verhelderd. En je kunt met de ‘vragen leven’.” Voor Ellen Tiggeler, verpleegkundige bij Hospice Dôme, staat bij het levenseinde aandacht voor de mens centraal in de zorg. “Aandacht schept ruimte en in die ruimte kan relatie ontstaan. Er is tijd voor het eigen verhaal, muziek, een wandeling, bezoek van vrienden en familie (er is ook logeergelegenheid). En er is zelfs een ‘bezoekhond’. Ruimte ook voor loslaten en afstand nemen. “ Mensen kunnen in die laatste periode van hun leven nog veranderen. “Ik heb mensen zien binnen komen die boos waren maar ik heb die boosheid ook zien verdwijnen.” De deelnemers aan deze bijeenkomst wisselen in groepjes soms indringende ervaringen uit. In het plenaire nagesprek zijn er veel vragen over de complexe euthanasiepraktijk. Al met al een bijzondere avond die mij tot nadenken stemt, vooral over de vraag hoe onze maatschappij – mijzelf inbegrepen – omgaat met mensen die heel oud worden.

Huib Klamer